Linux is een besturingssysteem, dat wil zeggen een verzameling computerprogramma's die samen een basis aanbieden waarop allerlei andere programma's hun werk kunnen doen. Tegenwoordig bestaat Linux (net zoals Windows) niet alleen maar uit een 'kaal' besturingssysteem, maar worden standaard talloze programma's en toepassingen bijgeleverd.
2. Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen Windows en Linux?
Windows is een commercieel product, dat wordt geleverd door één groot bedrijf: Microsoft. Dit betekent dat er voor betaald moet worden, en dat het gebruik aan allerlei beperkingen is gebonden. Zo is onder meer het kopiëren en/of verder verspreiden van Microsoft-software streng verboden en mag de software vaak niet zomaar worden meegeleverd met een afgedankte computer. Verder houdt Microsoft het eigenlijke basisontwerp (de broncode) van de software angstvallig geheim, om te voorkomen dat concurrenten zijn producten gemakkelijk kunnen namaken.
Linux daarentegen is zogenoemde 'open software', waaraan geheel vrijwillig wordt bijgedragen door vele tienduizenden programmeurs van over de hele wereld. In tegenstelling tot de producten van Microsoft mag Linux vrijelijk gekopieerd en weggegeven worden, wat tot gevolg heeft dat Linux in principe gratis is (zie ook vraag 7). Verder heeft iedereen die dit wil toegang tot de broncode, en mag iedereen hier wijzigingen in aanbrengen. Dit alles is vastgelegd in de GNU Public License (oftewel GPL), waaronder het besturingssysteem Linux en veel Linux software valt.
Er zijn nog allerlei andere verschillen tussen Windows en Linux; deze komen in de volgende vragen aan de orde.
3. Wat zijn de voordelen van Linux?
Uiteraard. Een kort overzicht van de belangrijkste nadelen:
5. Wat zijn die 'Linux-distributies' nu precies?
Linux wordt door diverse organisaties en bedrijven aangeboden in verschillende soorten gebundelde softwarepakketten, die behalve het besturingssysteem Linux ook allerlei extra toepassingen bevatten. Voorbeelden zijn Red Hat, Debian, Mandrake, SuSe, Slackware, Gentoo en nog diverse andere. Elk van deze pakketten wordt een distributie genoemd, en iedere distributie heeft zo zijn eigen plus- en minpunten. Zo is de ene distributie gemakkelijker te installeren dan een andere, maar biedt de andere distributie juist veel meer mogelijkheden om de software-installatie exact af te stemmen op het gebruik van de computer. Mandrake is een voorbeeld van een distributie die wat betreft gebruiksgemak sterk lijkt op Windows, waardoor deze vaak bijzonder geschikt is voor wie zonder veel moeite wil overstappen van Windows op Linux.
6. Is Linux moeilijk om mee te werken?
Nee, dat is niet (langer) het geval - en in sommige opzichten is Linux zelfs eenvoudiger om bepaalde taken mee uit te voeren. Veel distributies bieden tegenwoordig een grafische installatie- en werkomgeving die sterk lijkt op die van Windows. Wie een computer gebruikt voor standaardtaken zoals tekstverwerken, e-mail, browsen op internet of muziek luisteren merkt qua bedieningsgemak weinig of geen verschil met Windows. Voor wie wat dieper in een computer wil duiken: de systeemconfiguratie van Linux berust voor het overgrote deel op gewoon leesbare tekstbestanden, eventueel gecombineerd met een grafische gebruikersinterface. Dit betekent dat ieder onderdeel van een Linux-systeem in principe toegankelijk is en aangepast kan worden. Verder kunnen allerlei eenvoudige taken onder Linux veel gemakkelijker geautomatiseerd worden door middel van zogenoemde scripts. Windows daarentegen houdt veel meer configuratie-informatie afgeschermd voor de gebruiker; als iets niet mogelijk is binnen de grafische omgeving, kan een gebruiker meestal niet op zoek naar eenvoudige, leesbare bestanden om de gewenste aanpassingen alsnog uit te voeren. Met name de Registry van Windows is één grote, ondoorzichtige en ongedocumenteerde configuratiedatabase, waar de gebruiker geacht wordt vanaf te blijven.
Verder is op internet een enorme hoeveelheid (in principe alle) informatie over Linux terug te vinden.
7. Is alle Linux-software gratis?
Nee, niet alle Linux-software - maar wel heel erg veel. Het besturingssysteem Linux is gratis, evenals het overgrote deel van alle beschikbare Linux-software. De meeste Linux-distributies worden eveneens gratis aangeboden, al moet de gebruiker de software dan zelf downloaden en installeren, en kan ook geen beroep worden gedaan op actieve ondersteuning van de leverancier. Veel leveranciers bieden hun Linux-distributie ook voor een schappelijke prijs (doorgaans enkele tientallen euro's) op cd-rom te koop aan, wat bijvoorbeeld een uitkomst is als de gebruiker geen snelle internetverbinding heeft. Meestal is bij deze prijs een zekere mate van ondersteuning inbegrepen, zoals een handleiding, toegang tot een helpdesk, automatische waarschuwing bij updates enzovoort. Verder zijn onder Linux - net als onder Windows - allerlei programma's verkrijgbaar waarvoor gewoon betaald moet worden. Deze programma's vallen onder een andere licentie dan de GPL en mogen dan ook niet zomaar gekopieerd en verspreid worden.
8. Kan ik mijn Windows-software ook onder Linux gebruiken?
In principe niet. Windows en Linux zijn twee geheel verschillende besturingssystemen, zodat programma's die voor het ene systeem zijn geschreven niet kunnen worden uitgevoerd onder het andere systeem. Er bestaan onder Linux overigens wel Windows-emulators, oftewel hulpprogramma's die het mogelijk maken om bepaalde Windows-software onder Linux te gebruiken; de Windows-software 'ziet' hiermee als het ware een Windows-systeem in plaats van een Linux-systeem. Deze emulators hebben echter enkele nadelen. Zo zijn ze voor lang niet alle Windows-software geschikt, werken ze meestal trager, en zijn de betere emulators (zoals VMware, zie http://www.vmware.com/) bepaald niet gratis. Andere bruikbare emulators zijn Wine (http://www.winehq.com/) en - speciaal voor spellen - WineX ( http://www.transgaming.com/). Overigens is VMware geen Windows-emulator, maar een machine-emulator; hiermee kan een Virtuele Machine met diverse besturingssystemen (en dus ook Windows) worden gestart.
9. Zijn er Linux-versies van mijn favoriete Windows-software?
Door de toenemende populariteit van Linux gaan softwaremakers er langzamerhand toe over Linux-equivalenten van hun Windows-software aan te bieden. Verder zijn van zeer veel bestaande Windows-programma's Linux-alternatieven beschikbaar. De kwaliteit van deze alternatieven varieert van zeer goed tot ronduit gebruikersonvriendelijk of slecht - maar deze laatste categorie is dan ook zonder uitzondering gratis. Veel gratis Linux-programma's en -pakketten zijn echter van uitstekende kwaliteit en doen in geen enkel opzicht onder voor hun Windows-tegenhangers. Natuurlijk is de beoordeling van software ook een kwestie van smaak. Zie voor een uitgebreid vergelijkend overzicht van Windows- en Linux-software de website http://linuxshop.ru/linuxbegin/win-lin-soft-en/.
10. Kan ik vanuit Linux toegang krijgen tot mijn Windows documenten en omgekeerd?
Meestal wel, maar dat is afhankelijk van het bestandsformaat van die documenten. Zo kunnen documenten die zijn aangemaakt in de Microsoft Office-toepassingen Word, Excel en PowerPoint onder Linux worden geopend, bewerkt en opgeslagen met OpenOffice, een gratis pakket kantoortoepassingen dat vrijwel dezelfde functionaliteit biedt als MS Office. OpenOffice (zie http://www.OpenOffice.org/) is tegenwoordig een standaardonderdeel van de meeste grote Linux-distributies - en er is zelfs een Windows-versie van verkrijgbaar, voor wie wel Windows wil gebruiken, maar geen MS Office wil aanschaffen. Overigens moet wel vermeld worden dat OpenOffice en MS Office niet honderd procent compatibel zijn; bepaalde complexe opmaak kan beschadigd raken, en zaken als macro's (overigens ook van oudsher een bron van virussen) zijn helemaal niet uitwisselbaar. Voor veel andere Windows-specifieke bestandsformaten bestaan onder Linux afzonderlijke conversieprogramma's; voor sommige Windows-formaten en -toepassingen is echter geen Linux-equivalent beschikbaar.
Overigens biedt Linux ook de mogelijkheid tot bestands- en printerdeling voor Windows-computers. Dit betekent dat in een netwerk Windows- en Linux-machines door elkaar en met elkaar gebruikt kunnen worden.
11. Kan ik onder Linux ook muziek en films afspelen?
Ja, Linux biedt allerlei software voor multimediatoepassingen. De populairste programma's zijn XMMS voor muziek (standaard meegeleverd bij vrijwel alle distributies), en MPlayer voor films (zie http://www.mplayerhq.hu/). MPlayer wordt door velen zelfs als beter beschouwd dan welk Windows-afspeelprogramma ook.
12. Kan ik mijn favoriete spellen ook onder Linux spelen?
Meestal niet, en dit is voor veel mensen een van de grootste nadelen. Er zijn wel enkele populaire 'games' verkrijgbaar voor Linux, en de meeste Linux-distributies bieden een uitgebreide verzameling eenvoudige spelletjes, maar de meeste spellen zijn voorlopig alleen voor Windows-computers verkrijgbaar. Zie voor meer informatie over spellen onder Linux de al in vraag 8 genoemde website van Transgaming
13. Kan ik Linux en Windows naast elkaar op dezelfde computer gebruiken?
Ja, namelijk door een zogenoemd dual-boot-systeem op te zetten. Dit betekent simpelweg dat op de harde schijf ruimte wordt gemaakt voor een Linux-installatie, en dat de gebruiker bij het opstarten van de computer kan kiezen of dit in Windows of Linux gebeurt. Bovendien is het dan ook mogelijk om vanuit Linux toegang te krijgen tot de informatie die op het Windows-gedeelte van de computer is opgeslagen (maar niet andersom). Het is wel telkens nodig de computer opnieuw op te starten om van besturingssysteem te wisselen. Een andere oplossing is het gebruik van de in vraag 8 genoemde Windows-emulators onder Linux; dit laatste is vaak handig als er nog slechts een of twee Windows-toepassingen gebruikt moeten kunnen worden.
14. Is Linux echt zoveel veiliger dan Windows?
Ja. Linux is van meet af aan opgezet als multi-usersysteem, waarbij één machine door meerdere mensen tegelijk gebruikt kan worden. Dit heeft onder meer tot gevolg dat Linux standaard is voorzien van mechanismen die de toegang tot bestanden en systeemonderdelen strikt reguleren, wat de veiligheid ten goede komt. Alleen de hoofdgebruiker (de root) heeft onbeperkte toegang tot een Linux-machine. Verder kent Linux geen automatische mechanismen voor het uitvoeren van bijvoorbeeld programma's die via e-mail zijn ontvangen, waardoor e-mailvirussen geen kans maken. Ter vergelijking: er bestaan zo'n 40 verschillende Linux-virussen, en die zijn geen van alle in staat zichzelf effectief te verspreiden, tegen bijna 65.000 verschillende Windows-virussen, waarvan een groot aantal nog steeds op internet rondwaart. Ook kennen de meeste Windows-versies standaard slechts één type gebruiker, die onbeperkt toegang heeft tot het gehele systeem, wat ertoe kan leiden dat virussen zich relatief gemakkelijk in essentiële configuratiebestanden (met name de Registry) kunnen nestelen. Verder waren bij een doorsnee Windows-installatie tot voor kort alle mogelijke 'gevaarlijke' mechanismen standaard ingeschakeld - ondanks dat er door vrijwel niemand (behalve virusmakers) gebruik van werd gemaakt.
Er is nog een geheel andere categorie van veiligheidsproblemen met Windows, namelijk de 'problemen' die met opzet door Microsoft zijn ingebouwd. Windows XP bijvoorbeeld maakt bij tientallen verschillende gelegenheden via internet contact met Microsoft-computers voor het uitwisselen van informatie. Dit gebeurt doorgaans zonder dat de gebruiker dit merkt, en vaak ook zonder dat deze hier expliciet toestemming voor heeft gegeven. Zo wordt bij een Windows-update informatie naar Microsoft gestuurd over geïnstalleerde software; dit betreft echter niet alleen informatie over geïnstalleerde software van Microsoft zelf (wat natuurlijk wel nodig is voor een update), maar ook informatie over andere pakketten die zijn geïnstalleerd - een nogal dubieuze manier van informatie verzamelen. Wie met Internet Explorer websites bezoekt, en om welke redenen dan ook de lijst met bezochte sites wil wissen, komt bedrogen uit: de lijst lijkt weliswaar verwijderd, maar op diverse plaatsen op de computer wordt deze informatie nog steeds bewaard, en wel in verborgen directory's, die voor de gebruiker vrijwel niet toegankelijk zijn. Windows Mediaspeler houdt een verborgen lijst bij van alle DVD's en cd's die op een computer worden afgespeeld, en geeft deze informatie zelfs aan Microsoft door. Documenten die met Microsoft Office zijn gemaakt, bevatten niet alleen de informatie die op het scherm zichtbaar is, maar ook veel informatie die eerder 'verwijderd' is, alsmede informatie over wie eerder aan een document hebben gewerkt. Zo zijn er in Microsoft-software nog allerlei andere bekende (en zeer waarschijnlijk ook onbekende) mechanismen werkzaam die op een ongewenste manier informatie van en over gebruikers bijhouden, dan wel doorsturen naar Microsoft - en vrijwel altijd zonder toestemming of zelfs maar medeweten van die gebruikers. De genoemde mechanismen zijn voor een doorsnee gebruiker niet eenvoudig uit te schakelen, en Microsoft heeft in de meeste gevallen pas toegegeven dat ze bestonden nadat dit onomstotelijk door anderen was aangetoond. Dit is iets wat het vertrouwen in Microsoft bepaald niet ten goede komt.
Linux kent dit soort privacyschendingen niet, simpelweg omdat er geen organisatie achter zit die hier belang bij heeft. Dit illustreert ook duidelijk een van de grote nadelen van gesloten software zoals Windows ten opzichte van open software zoals Linux: niemand kan controleren welke spionagemiddelen al dan niet in Windows zijn ingebouwd, terwijl iedereen met voldoende kennis van zaken Linux kan en mag doorzoeken op dergelijke dingen.
15. Ben ik met Linux gegarandeerd immuun voor virussen, wormen en hackers?
Nee, zeker niet! Virussen, wormen en hackers zijn drie verschillende dingen. Virussen zijn programma's die zichzelf verspreiden via automatische mechanismen (of gebruikers die al te snel pictogrammen aanklikken), vooral in e-mailprogramma's. Wormen zijn programma's die via internet en/of een lokaal netwerk zelfstandig contact kunnen leggen met andere computers en deze zonder tussenkomst van gebruikers kunnen binnendringen, doorgaans via kwetsbare plekken in bepaalde software. Hackers proberen zich net als wormen via kwetsbare plekken in software toegang te verschaffen tot computers.
Linux-systemen zijn vrijwel onkwetsbaar voor virussen, maar niet voor wormen en hackers. Ook in Linux-software worden regelmatig fouten en kwetsbare plekken ontdekt, en ook op Linux-systemen wordt ingebroken. Het is dus ook onder Linux zaak om de veiligheid in het oog te houden en zogenoemde patches te installeren als een zwakke plek in een programma wordt ontdekt. Toch is een Linux-systeem om meerdere redenen veiliger dan een Windows-systeem; enkele van deze redenen zijn al in de vorige vraag genoemd. Een van de andere redenen is de Windows-monocultuur: een virusmaker kan ervan uitgaan dat op de meeste Windows-systemen vrijwel dezelfde versies van Outlook Express en Internet Explorer in gebruik zijn. Zodra in een van deze programma's een kwetsbare plek wordt gevonden, is het loslaten van een virus dat hiervan gebruikmaakt een kwestie van 'altijd raak'. Onder Linux is een veel grotere variatie van e-mailprogramma's en browsers in gebruik, zodat een veel kleiner percentage van de computers vatbaar is voor bepaalde virussen of wormen. Ook worden Linux-gebruikers van meet af aan beter 'opgevoed' ten aanzien van veiligheid - vrijwel iedereen die met Linux begint, krijgt als eerste een preek te horen over het gebruik van het root-account (zo min mogelijk), het openzetten van zogenoemde poorten en het draaien van services (wederom zo min mogelijk), het belang van een firewall enzovoort. Er is eigenlijk geen Linux-beginnershandleiding te vinden waarin deze aspecten niet direct en nadrukkelijk onder de aandacht worden gebracht.
16. Vanwaar komt eigenlijk de antipathie tegen Microsoft?
Het bedrijf Microsoft is erg impopulair bij een grote groep mensen. Deze antipathie heeft veel verschillende oorzaken. De belangrijkste oorzaken hebben te maken met het feit dat Microsoft een monopoliepositie bekleedt, en deze positie ten volle uitbuit om concurrenten buiten de markt te houden, gebruikers steeds sterker aan zich te binden ("customer lock-in"), en met producten en standaarden van anderen aan de haal te gaan, om deze vervolgens als eigen ontwikkelingen te presenteren en verkopen. Ook neemt het wantrouwen tegen het bedrijf hand over hand toe. Zoals al in vraag 14 is uitgelegd, blijkt steeds meer software te zijn voorzien van min of meer verborgen mechanismen waarmee het doen en laten van een gebruiker wordt bijgehouden en soms zelfs teruggemeld aan Microsoft; tevens probeert het bedrijf in toenemende mate controle te krijgen over wat gebruikers wel en niet met hun computers kunnen en mogen doen - zo bevatten diverse gebruikerslicenties tegenwoordig clausules waarin Microsoft het recht opeist om op afstand en zonder verdere toestemming van de gebruiker wijzigingen aan te brengen in de functionaliteit van een computer, met als reden het bestrijden van software- en muziekpiraterij. Weer een ander voorbeeld betreft de 'liefdadigheid' van Microsoft, die vaak neerkomt op donaties van gratis software aan scholen - iets wat het bedrijf vrijwel niets kost, maar wel zorgt voor steeds nieuwe generaties Microsoft-klanten, die denken dat het begrip 'computer' synoniem is met 'Windows'.
17. Ben ik met Linux niet meer aan licenties gebonden?
Linux-gebruikers zijn wel degelijk aan een licentie gebonden. Linux en talloze Linux-programma's vallen onder een bijzondere licentie: de GNU Public License, oftewel de GPL. Deze licentie geeft een gebruiker simpel gezegd het recht de software vrij te gebruiken, verspreiden en aan te passen; mocht iemand door hem/haarzelf aangepaste of uitgebreide Linux-software weer verder willen verspreiden, dan is dat alleen toegestaan onder de GPL-voorwaarden. Met andere woorden: niemand mag eigendomsrechten opeisen over Linux of onderdelen daarvan. Er zijn echter ook programma's die wel bedoeld zijn voor gebruik onder Linux, maar niet onder de GPL vallen; voor deze programma's gelden meestal licenties zoals die ook bij Windows-software gebruikelijk zijn.
Jazeker, daarvoor is één Linux-distributie zeer geschikt: Knoppix (zie http://www.knoppix.org). Deze distributie kan (uiteraard gratis) worden gedownload en op een cd-rom gebrand, waarna de computer vanaf deze cd-rom direct met Knoppix kan worden opgestart. Hierbij gebeurt helemaal niets met Windows (of wat er maar op de harde schijf geïnstalleerd staat), omdat Knoppix gewoon vanaf de cd-rom werkt. Deze Linux-distributie geeft een heel goed beeld van de stand van zaken met betrekking tot Linux. Uitgebreidere informatie over het uitproberen van Linux vind je hier.Linux is gratis, of op zijn minst veel goedkoper in aanschaf dan Windows.
Linux is stabieler dan Windows - dat wil zeggen dat het besturingssysteem niet of nauwelijks vastloopt, en dat een Linux-toepassing die crasht niet gelijk de hele machine laat vastlopen. Als er al problemen optreden, zijn mogelijke oorzaken vaak snel te achterhalen aan de hand van zogenoemde logbestanden - iets wat in Windows minder goed geregeld is.
Linux stelt minder hoge eisen aan de hardware dan Windows, zodat een computer minder snel vervangen hoeft te worden.
Linux is veiliger in het gebruik en bevat geen spionage- en controlemechanismen zoals Windows - zie ook de vragen 14 en 15
Linux is geheel open; iedereen die dit wil kan Linux onderzoeken, doorgronden en er aan bijdragen.
Linux wordt niet geleverd slechts door één bedrijf, waardoor Linux-gebruikers ook niet afhankelijk zijn van wat dat ene bedrijf goeddunkt qua gebruiksmogelijkheden en prijs.
Het aanbod van software onder Linux is nog steeds kleiner dan het aanbod van Windows-software. Zie ook de in vraag 9 genoemde website, die een zeer uitgebreid overzicht geeft van Linux-alternatieven voor Windows-software. Overigens moet opgemerkt worden dat deze situatie in hoog tempo verbetert.
De ondersteuning van bepaalde hardware, zoals scanners en TV-kaarten, is onder Linux minder goed (en soms bedroevend slecht) geregeld in vergelijking met Windows.
De installatie achteraf van software op een Linux-systeem is vaak minder eenvoudig dan onder Windows - waar men immers alleen maar op 'Setup' hoeft te klikken. Onder Linux kan dit soms een behoorlijk gecompliceerd proces zijn. Ook hier wordt gaandeweg echter aanzienlijke vooruitgang geboekt. Zo is de installatie van de meeste software onder de Debian-distributie (zie de volgende vraag) zelfs eenvoudiger dan onder Windows.
Software op een Linux-systeem vertoont niet hetzelfde, uniforme uiterlijk en gedrag als op een Windows-systeem. Met name grafische dialoogvensters en de onderdelen daarvan (knoppen, schuifbalken enzovoort) kunnen per toepassing verschillen; ook werken diverse standaardhandelingen zoals slepen-en-neerzetten, en kopiëren, knippen en plakken niet in alle toepassingen op dezelfde manier. Dit kan behoorlijk hinderlijk en verwarrend zijn.
De weergave van lettertypen in de grafische omgeving van Linux is soms iets minder goed dan onder Windows.